ROŚLINY LECZNICZE: Bylice

Bylice (Artemisia) to rodzaj aromatycznych roślin należących do rodziny astrowatych (Compositae) obejmujący kilkaset gatunków, które charakteryzują się gorzkim smakiem i aromatycznym zapachem. Nazwa Artemisia pochodzi najprawdopodobniej od Artemidy (Artemis), greckiej bogini łowów, opiekunki zwierząt i roślin. Jej pochodzenie przypisuje się także greckiej królowej Artemizji. Większość bylic to zwykłe chwasty, jednak są takie gatunki, które mają właściwości lecznicze i walory przyprawowe, zalicza się do nich boże drzewko, piołun, estragon oraz bylicę pospolitą.

Niektóre bylice (w tym boże drzewko, piołun oraz bylica pospolita) wyszczególnione zostały w Dzienniku EFSA 2012;10(5):2663 jako substancje botaniczne, w których stwierdzono obecność składników mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzkiego w przypadku wykorzystania ich do produkcji żywności i suplementów diety, głównie ze względu na składniki znajdujące się w olejku eterycznym, zwłaszcza alfa- i beta-tujon. Wykazują one działanie neurotoksyczne i psychoaktywne. Substancje zawierających tujony można dodawać do środków spożywczych, ale w określonych ilościach, ustalonych w Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r.

Artemisia abrotanum L.

Źródło: Kybal J., Kaplicka J., Rośliny aromatyczne i przyprawowe, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1985

Bylica boże drzewko (Artemisia abrotanum L., ang. Southernwood albo Oldmanwood) pochodzi naturalnie z Europy Południowej z okolic Morza Śródziemnego, z czasem rozprzestrzeniła się także na inne regiony europejskie oraz na Azję i Amerykę Północną. Surowcem leczniczym bożego drzewka jest ziele (Herba Abrotani), świeże lub suszone. Ze względu na silny, cytrynowy zapach i gorzki smak używana jest w celach spożywczych (jako zioło aromatyczne) i w celach ozdobnych, jest też bardzo wartościowym surowcem leczniczym.

W medycynie ludowej boże drzewko od dawna stosowane jest przy problemach z trawieniem i przeciwko pasożytom wewnętrznym. Zielarze z okresu średniowiecza twierdzili, że „zioło to spalone na popiół i zmieszane z olejem wzmacnia porost włosów, a dym tego ziela ma miły zapach i wypędza węże z domu”. W wielu krajach, również w Polsce zioło to było traktowane jako roślina święta.

Roślina ta zawiera m.in. pochodne hydroksykumaryny, abrotynę, flawonoidy, garbniki, gorycze, olejek eteryczny (głównie cyneol), kwasy organiczne i wielofenolowe oraz sole mineralne (8,5%).

Artemisia absinthium L.

Źródło: Kybal J., Kaplicka J., Rośliny aromatyczne i przyprawowe, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1985

Bylica piołun (Artemisia absinthium L., ang. Wormwood) rozpowszechniona jest niemal w całej Europie, północnej Afryce, zachodniej części Azji oraz w Ameryce Pomocnej. Surowcem leczniczym są liście (Folium Absinthii) lub ziele piołunu (Herba Absinthii), zarówno świeże, jak i suszone.

Szczególną cechę piołunu jest wyjątkowo silna gorycz za którą odpowiadają występujące w piołunie gorycze (absyntyna, artabsyna, anabsyntyna) oraz między 0,2%, a 1,5% olejku eterycznego (w tym chamazulen, tujon i tujol), kwasy organiczne, garbniki i sole mineralne.

Ziele piołunu stosowane było w medycynie ludowej już w starożytności. Wzmianka o tej roślinie pojawiła się w tzw. „papirusie Ebersa” (staroegipskim papirusie medycznym napisanym ok. 1550 r. p.n.e.), gdzie wspomniano o jej właściwościach na układ pokarmowy: „Z tej tedy przyczyny ludziom kolerycznym wstyd, a zbytnie gniewliwym, zwłaszcza niewiastom, bardzo jest użyteczny osobliwie tym, które w sobie wiele żółci mają wylewającej się w żołądek […]”. Zalecano też przyjmowanie odwarów z ziela piołunu w celach uspokajających. Hipokrates wymieniał piołun jako roślinę skuteczną w leczeniu żółtaczki, natomiast w średniowieczu powszechnie stosowany był jako środek przeciwko pasożytom wewnętrznym. Z piołunu produkowano popularne wino piołynkowe, które było lekiem na żółtaczkę, choroby żołądkowe, nerkowe i pęcherza moczowego, padaczkę, rany, choroby weneryczne, artretyzm, a nawet… pijaństwo.

Od setek lat piołun miał zastosowanie przy produkcji wermutu, likierów i wódki piołunówki zwanej absyntem, popularnym w XIX wieku produktem alkoholowym, który został wkrótce zakazany. Powodował on absyntyzm objawiający się halucynacjami, odrętwieniem i demencją, najprawdopodobniej ze względu na wchodzący w skład piołunu – tujon. Obecnie w Unii dozwolona jest produkcja i sprzedaż produktów alkoholowych z dodatkiem tujonu, ale zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. jego ilość nie może przekraczać 35 mg/kg.

Artemisia dracunculus L.


Źródło: Kybal J., Kaplicka J., Rośliny aromatyczne i przyprawowe, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1985

Bylica estragon (Artemisia dracunculus L., ang. Tarragon albo Dragon Sagewort) nazywana jest także bylicą głupich czy bylicą draganek, jej nazwa dracunculus wzięła się od słowa draco (smok lub wąż) ze względu na to, że roślina wytwarza nitkowate, pełzające kłącza przypominające języki gadów. W ХІХ-wiecznych encyklopediach francuskich określano ją mianem wężowca lub wężowego ziela i to prawdopodobnie z Francji wzięła się nazwa estragon.

Estragon pochodzi pierwotnie ze środkowej i południowej Rosji, Syberii oraz zachodniej części Ameryki Północnej. Od średniowiecza estragon uprawia się również w Europie. Surowcem rośliny jest ziele (Herba Dracunculi), stosowane głównie jako przyprawa, w lecznictwie stosuje się ziele oraz olejek estragonowy (Oleum Dracunculi).

Od wieków ziele estragonu znajdowało zastosowanie w kuchni. W Hiszpanii w XIII wieku świeże, młode pędy estragonu były używane do przyprawiania gotowanych warzyw, a sokiem estragonu aromatyzowano różne napoje. Ziele estragonu i jego przetwory stosowano w lecznictwie i kuchni krajów Bliskiego Wschodu, takich jak Turcja, Iran czy Irak. W tradycyjnym ludowym lecznictwie Iranu wysuszony estragon był podawany doustnie przy padaczce, natomiast w Persji ziele stosowano do oczyszczania krwi oraz w bólach i zawrotach głowy. W Wielkiej Brytanii nieokreśloną odmianę estragonu stosowano jako środek w cukrzycy. Współcześnie największym powodzeniem cieszy się w kuchni francuskiej i azjatyckiej, i w mniejszym stopniu w krajach obszaru śródziemnomorskiego.

Estragon zawiera dużo substancji aromatycznych, które nadają roślinie przyjemny zapach i ostry, lekko gorzki smak. Olejek eteryczny (m.in. estragol) odpowiada w głównej mierze za właściwości aromatyczno-smakowe oraz lecznicze rośliny, w skład estrogenu wchodzą także karoteny, flawononidy, gorycze, kumaryny i garbniki.

Estragon ma szersze zastosowanie w kuchni jako przyprawa do mięs, zup czy sosów. Można go używać się go do aromatyzowania octu, musztardy czy korniszonów. Jako przyprawę leczniczą można stosować zioło szczególnie w dietach z ograniczeniem soli.

Artemisia vulgaris L.

Źródło: Kybal J., Kaplicka J., Rośliny aromatyczne i przyprawowe, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1985

Bylica pospolita (Artemisia vulgaris L., ang. mugwort) nazywana również Zielem Św. Jana, rozpowszechniona jest niemal w całej Europie, Ameryce Północnej oraz w części krajów azjatyckich. Surowcem leczniczym jest korzeń (Radix Artemisiae vulgaris) lub ziele (Herba Artemisiae vulgaris), zarówno świeże, jak i suszone.

Skład chemiczny obu surowców się nieco różni. Ziele zawiera olejek eteryczny (głównie cyneol, tujon), gorycze, fenolokwasy, kwasy organiczne, węglowodany i inne związki i sole mineralne. W korzeniach nie ma goryczy, jest też mniej olejku eterycznego, znajdują się tam natomiast garbniki, żywicę, inulina, triterpeny, sole mineralne i inne składniki.

Bylica pospolita była surowcem cenionym już w starożytności, była uważana za roślinę rytualną i magiczną odpędzającą uroki, nieszczęścia i choroby. W Polsce była jedną z roślin typowych dla Nocy Świętojańskiej (Noc Kupały, Wigilia św. Jana, Zielone Świątki) – pleciono z niej wieńce, które nosili uczestnicy obrzędu, przyozdabiano nią domy i z niej wróżono.

Roślinę tą można stosować w kuchni jako przyprawa do mięs, zup czy jako przyprawa do sałatek.

Opracowanie własne

Należy jednak pamiętać, że zioła nie zastępują terapii leczniczej, nie powinno przekraczać zalecanych dawek.

Wszystkie opisane wyżej bylice wchodzą w skład suplementów diety zgłaszanych do GIS. Oczywiście wyprodukowane suplementy podlegają przepisom odnoszącym się do jakości żywności, etykiety muszą być oznakowane zgodnie z obowiązującymi przepisami. Oferujemy pomoc w zakresie weryfikacji i projektowania etykiet.

Źródło:

  • Kybal J., Kaplicka J., Rośliny aromatyczne i przyprawowe, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1985
  • Ożarowski A., Jaroniewski W., Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie, Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, 1987
  • Poprzęcki W., Ziołolecznictwo, Warszawa, 1990
  • Lamer Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J., Fitoterapia i leki roślinne, Warszawa, 2012
  • Kawałko M. J., Historie ziołowe, Lublin, 1986
  • Wójcik-Stopczyńska B., Kiedos P., Piołun, pełen goryczy. https://panacea.pl/articles.php?id=5712
  • Balcerek M., Modnicki D., Estragon odkrywany na nowo. https://panacea.pl/articles.php?id=2203
  • Dłużewski S., Zapach Świętojańskiej Nocy. https://panacea.pl/articles.php?id=50
  • Kompendium substancji botanicznych w których stwierdzono obecność naturalnie występujących składników mogących stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzkiego w przypadku wykorzystania ich do produkcji żywności i suplementów diety. Dziennik EFSA 2012;10(5):2663.
  • Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) NR 1334/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie środków aromatyzujących i niektórych składników żywności o właściwościach aromatyzujących do użycia w oraz na środkach spożywczych oraz zmieniające rozporządzenie Rady (EWG) nr 1601/91, rozporządzenia (WE) nr 2232/96 oraz (WE) nr 110/2008 oraz dyrektywę 2000/13/WE

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.