ROŚLINY LECZNICZE: Mniszek pospolity

Mniszek pospolity to bylina z rodziny astrowatych występująca powszechnie w strefie klimatu umiarkowanego Europy, Azji i Ameryki Północnej. Jest to roślina wieloletnia, trwała, rosnąca najczęściej na trawnikach, przydrożach i łąkach.

Inne nazwy: mniszek lekarski, dmuchawiec, brodawnik mieczowaty, gołębi groch, kaczyniec, lwi ząb, męska stałość, mlecz, mleczaj, miecznik, mlecz świni, świński pysk, podróżnik, mnisza główka, popia główka, śmirgiel, wilczy ząb, wole oczy, żabi kwiat.

Skarżyński w taki sposób opisał pochodzenie różnych nazw tej rośliny:

„Kiedy zakwita wczesną wiosną dywanami żółtych kwiatów, to złoci się na łąkach, przydrożach i miejskich trawnikach. Kiedy przekwita, żółte dywany pokrywają się bielą delikatnych, puchowych kul, a w każdej z nich, po rozsypaniu przez wiatr owoców z pióropuszami włosków pozostaje łysa główka otoczona wianuszkiem zeschniętych listków, wyglądająca niczym miniaturka ogolonej głowy mnicha (stąd nazwy: mniszek, mnisza główka, popia główka). Jak już dojrzeje, wystarczy lekko dmuchnąć, by biała kula rozpadła się w puch, co w ludowych powiedzeniach dowcipnie przyrównywano do męskiej wierności (nazwy: męska stałość, no i oczywiście — dmuchawiec). Podróżnik, bo nasionka daleko podróżują z wiatrem na swoich miniaturowych spadochronach. A kiedy zerwiemy łodygę kwiatową, ukaże się biały sok niby mleko, stąd inna jeszcze nazwa — mlecz.”

mniszek pospolity, Walther Otto Müller (1833–1887)

Mniszek ma duże głęboko wcinane liście i długi rozgałęziający się, mięsisty korzeń, brunatny na zewnątrz, wewnątrz biały. Po złamaniu łodygi wypływa biały sok mleczny. Kwiaty są jaskrawożółte, osadzone w koszyczku, wyrastającym na sztywnej łodydze. Owoce, po dojrzeniu opatrzone są puchem, łatwo odrywające się od rośliny, a całość tworzy kulistą, puszystą kulę.

Mniszek należy do grupy ziół mniej znanych i popularnych w starożytności, ale na pewno pisali o nim arabscy lekarze wczesnego średniowiecza, którzy to wprowadzili mniszek do medycyny już w VII i VIII wieku. Do aptek trafił w XIII i XIV wieku jako deus leonis czy rostrum porcinum, figuruje też w XIII-wiecznej śląskiej księdze zielarskiej. W 1530 r. mnich zakonu Kartuzów, później protestancki lekarz i botanik — Otto Brunfels (1488—1534) nadał ziołu nazwę: caput monachi i niektórzy twierdzą, że stąd właśnie wywodzi się polska rodzajowa nazwa tej rośliny: mniszek. A żyjący nieco później, polski botanik i doktor medycyny Szymon Syreński (1541—1611) tak pisze o dmuchawcu w swoim słynnym zielniku:

„Brodawnik mieczowaty przychodzi do sałat póki młody; a iżby wiotszy był i gorzkości pozbył, często go przesadzać i garnkiem nakrywać albo ziemię, także w piasku w piwnicy hodować. Tak będzie biały i na pozór wdzięczny, ale i smaku przyjemnego”.

Jedno jest pewne: w XVI wieku mniszek pospolity stał się już w Polsce powszechnie znaną i wszechstronnie stosowaną rośliną leczniczą. Sporządzano z niego nawet nalewki na wódce lub winie.

Pozyskiwanie surowca Ożarowski i Jaroniewski opisali jak następuje:

„Do celów leczniczych zbiera się jesienią korzenie roślin starszych, wykopując je z ziemi, myje, usuwa części nadziemne i suszy w suszarni ogrzewanej lub w warunkach naturalnych. Otrzymuje się korzeń mniszka pospolitego – Radix Taraxaci. Na wiosnę, gdy roślina wytworzy rozetę liści i wykształci pędy z koszyczkami kwiatowymi w stanie pąków, ścina się całą część nadziemną i suszy w cieniu i przewiewie. Otrzymuje się ziele mniszka pospolitego – Herba Taraxaci. Jeżeli po zbiorze ziela odrzucimy pędy kwiatowe, to otrzymamy po wysuszeniu liście mniszka pospolitego – Folium Taraxaci. W okresie kwitnienia zbiera się również całe rozkwitające koszyczki kwiatowe, które po wysuszeniu w cieniu i przewiewie dają kwiat mniszka pospolitego – Flos Taraxaci.”

Korzeń jest najpopularniejszym surowcem pozyskiwanym z mniszka, zawiera związki seskwiterpenowe, triterpedy, inulinę, fitosterole, sole potasu i fenolokwasy. Liście mniszka zawierają związki triterpenowe, flawonoidy, pochodne apigeniny i luteoliny, fenolokwasy, a także związki potasu, magnezu i krzemu, młode liście zawierają też sporo witaminy C oraz witamin z grupy B.

Mniszek pospolity zwiększa ilość wydzielanego soku żołądkowego, pobudza czynności wątroby, działa żółciopędnie i żółciotwórczo, ma też dość silne działanie moczopędne i saluretyczne. Z tego powodu nie powinno się stosować mniszka lekarskiego w przypadku niedrożności dróg żółciowych, a w przypadku kamicy dróg żółciowych tylko w porozumieniu z lekarzem. Mogą też wystąpić dolegliwości żołądkowe i nadkwaśność.

Jednak pomimo paru przeciwskazań mniszek pospolity jest bardzo cennym surowcem.

Działa na niestrawność, brak łaknienia, wspomaga pracę wątroby, gdy występują trudności w trawieniu oraz przyswajaniu pokarmów. Może być stosowany pomocniczo w schorzeniach pęcherza i moczowodów, czy w przewlekłym zapaleniu kłębuszków nerkowych. Korzeń i ziele mniszka lekarskiego ma działanie inhibujące aktywność a-glukozydazy, pomaga w początkowym stadium cukrzycy, wyciąg wodny z mniszka lekarskiego stosuje się je jako doustne leki hipoglikemizujące w cukrzycy typu 2, insulinoniezależnej, można go też stosować zewnętrznie w postaci okładów – sok mniszka niszczy stopniowo kurzajki, brodawki i kłykciny. Ze względu na zawartość witamin A, B1, B2, C i D stosuje się go także w krwawieniach macicznych i zaburzeniach miesiączkowania.

Mniszek pospolity jest powszechnym składnikiem suplementów diety zgłaszanych do GIS. Oczywiście wyprodukowane suplementy podlegają przepisom odnoszącym się do jakości żywności, etykiety muszą być oznakowane zgodnie z obowiązującymi przepisami. Oferujemy pomoc w zakresie weryfikacji etykiet.

Źródła:

  • Skarżyński A., Magia ziół, Warszawa 1991
  • Kuźnicka B., Dziak M., Zioła i ich zastosowanie, Warszawa, 1987
  • Lamer Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J., Fitoterapia i leki roślinne, Warszawa, 2012
  • Ożarowski A., Jaroniewski W., Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie, Warszawa 1987
  • Poprzęcki W., Ziołolecznictwo, Warszawa, 1990

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.