Skarby z ula

Apiterapia to od wieków stosowana w medycynie niekonwencjonalnej metoda leczenia za pomocą produktów pszczelich i preparatów (apiterapeutyków). Do produktów pszczelich, które mają zastosowanie w medycynie niekonwencjonalnej, ale także w produkcji żywności i w żywieniu człowieka zaliczyć można:

  • miód
  • mleczko pszczele
  • pyłek kwiatowy
  • pierzga (chlebek pszczeli)
  • propolis (kit pszczeli)
  • jad pszczeli
  • wosk pszczeli

Miód to naturalny słodki produkt wytwarzany przez pszczoły miodne (apis mellifera) z nektaru kwiatów lub wydzieliny z żywych części roślin, które pszczoły zbierają, przetwarzają i łączą z własnymi, specyficznymi substancjami, a następnie gromadzą i pozostawiają w celu dojrzewania w plastrach. W miodzie naturalnym niedopuszczalne są zafałszowania poprzez dodatek jakichkolwiek substancji takich jak cukier, syrop cukrowy, skrobia, a także barwniki i  substancje aromatyzujące.

Miód dzieli się w zależności od pochodzenia na:

  • kwiatowy lub nektarowy – jedno- lub wielokwiatowy, lub
  • spadziowy – ze spadzi liściastej lub iglastej, uzyskany głównie z wydalin owadów wysysających żywe części roślin lub wydzielin żywych części roślin.

Rozróżnia się też podział w zależności od sposobu jego pozyskiwania lub konfekcjonowania miodu (sekcyjny, odsączony, odwirowany, wytłoczony, przefiltrowany czy z plastrami) albo ze względu na przeznaczenie – na miód przeznaczony do spożycia i miód piekarniczy (przemysłowy) przeznaczony wyłącznie do wykorzystania w przemyśle lub przetwórstwie rolno-spożywczym.

Miód jest produktem o zróżnicowanym składzie chemicznym zależnym od rodzaju i gatunku roślin z których pszczoły zbierały nektar lub spadź, sposobu wydobywania miodu z plastra oraz stopnia dojrzałości. Szczegółowe wymagania fizykochemiczne miodu opisuje Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 maja 2015 r. w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej miodu.

W skład miodu wchodzą w większości łatwo przyswajalne węglowodany – cukry proste (glukoza i fruktoza) i disacharydy, a także woda, białka, kwasy organiczne (zwłaszcza glukonowy, jabłkowy i cytrynowy, które wpływają w dużym stopniu na walory smakowe miodu), minerały (wapń, żelazo, miedź, magnez, mangan, fosfor, cynk, sód i potas) i niewielka ilość witamin (głównie witaminy z grupy B, tiamina, niacyna, kwas pantotenowy i ryboflawina). Miód zawiera enzymy, które pochodzą ze śliny pszczół, takich jak α- i β-glukozydazy, α- i β-amylazy, oksydaza glukozowa oraz inne. Enzymy te umożliwiają przekształcenia cukrów złożonych w łatwiej przyswajalne cukry proste.

Miody spadziowe zawierają więcej minerałów niż miody nektarowe. Najwięcej cukrów znajduje się w miodach nektarowych, jednak ich ilość jest zmienna i zależy od pochodzenia miodu, okresu zbioru, dojrzałości i innych czynników, natomiast wyższa niż wymagana zawartość sacharozy w poszczególnych odmianach może wskazywać na niedojrzałość albo zafałszowanie cukrem. Miód zawiera niewielką ilość białek, pochodzących częściowo z roślin, a częściowo od pszczół, przy czym miody spadziowe zawierają ich więcej, zawiera także niewielkie ilości wolnych aminokwasów.

Miód jest najstarszą wykorzystywaną przez człowieka substancją słodzącą. Od czasów prehistorycznych miał zastosowanie spożywcze, ale ze względu na swoje właściwości używany był także jako środek leczniczy. W czasach starożytnych miód miał również wartość religijną, był jedną z ofiar składanych bogom oraz zmarłym.

Kobieta wybierająca miód dzikim pszczołom, malowidło naskalne, Hiszpania, ok. 9.000 p.n.e.
https://beelixir.fr/fr/blogs/mad-blog/honey-through-time

Starożytni Grecy i Rzymianie wierzyli, że miód zapewnia zdrowie, powodzenie w życiu i w miłości. Stosowali go  w różnorodnych dolegliwościach i chorobach układu oddechowego, w przypadku chorób skóry i oczu. Hipokrates twierdził, że „miodowy napój gubi flegmę i uspokaja kaszel” – przeziębienia leczył podając chorym herbatę z kwiatu lipowego. Starożytni Egipcjanie korzystali z miodu jako środek na choroby skórne, gojący rany, czyraki czy owrzodzenia. Wierzono, że jest symbolem władzy, bogactwa i dobrobytu, umieszczano go w grobowcach jako dar dla faraonów, używany był też do ozdabiania posągów bogów. Miodu używano także do balsamowania ciał zmarłych.

Płaskorzeźba z 2400 roku p.n.e. ze świątyni Abu Ghorab w Egipcie.
https://beelixir.fr/fr/blogs/mad-blog/honey-through-time

Miód używany był także w celach kosmetycznych przez osoby dbające o zdrowy wygląd, ładną cerę i gładką skórę – Poppea (żona cesarza Nerona) używała go jako maseczki kosmetycznej, Kleopatra zażywała kąpieli w miodzie i oślim mleku. Miodu używano także do przygotowywania napojów miłosnych (afrodyzjaków).

Miód był towarem niezwykle pożądanym w średniowiecznej i nowożytnej Europie, często był używany jako środek płatniczy. Wykorzystywano go jako lekarstwo i jako produkt słodzący, przygotowywano z niego też napój alkoholowy pity na dworach książąt i możnych.

Początkowo w czasach prehistorycznych człowiek pozyskiwał miód z gniazd dzikich pszczół. Później ten sposób został zastąpiony przez bartnictwo, czyli hodowlę pszczół w naturalnych dziuplach drzew. Od czasów wczesnego średniowiecza w Polsce zaczęto wyrabiać je w sztucznie wydrążonych dziuplach zwanych barciami, lub w kłodach bartnych. Miód pełnił ważną rolę w gospodarce leśnej. Bartnicy mieli uprzywilejowaną pozycję zawodową w społeczeństwie, a zawód ten był zawodem dziedziczonym z pokolenia na pokolenie. W XVIII powoli rozpoczął się upadek bartnictwa, podupadała gospodarka leśna, a więc malała produkcja miodu. Bartnictwo, jako forma użytkowania lasu, zakończyło się wraz z wprowadzanymi sukcesywnie regulacjami prawnymi, następstwem było przeniesienie barci do gospodarstw. Współcześnie próbuje się przywrócić tradycyjne bartnictwo, zarówno w Polsce, jak i na świecie.

Kadr filmu pt. „Bartnictwo Puszczy Grodzieńskiej” z 1938 roku przedstawiający bartnika przy barci. Copyright © Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku

Wiemy więc, że miód ma długą i barwną historię, ale co jest w nim tak wyjątkowego?

Miód ma pozytywny wpływ na gospodarkę węglowodanową, co ma znaczenie w rozwoju i leczeniu cukrzycy oraz chorób sercowo-naczyniowych. Dzięki działaniu antyoksydacyjnemu i przeciwzapalnemu zmniejsza ryzyko rozwoju miażdżycy, obniża cholesterol, obniża ciśnienie tętnicze, łagodzi objawy na tle alergicznym, a także wspomaga terapię chorób zapalnych. Ze względu na działanie bakteriobójcze i bakteriostatyczne zapobiega infekcjom bakteryjnym, wspomaga gojenie się ran oraz zmniejsza ryzyko powstawania kamienia nazębnego oraz próchnicy. Ma działanie immunomodulujące, korzystnie wpływa na układ immunologiczny i wzmacnia odporność. Miód jest też świetnym środkiem na kaszel, może być więc stosowany jako leczenie wspomagające w chorobach układu oddechowego. Zalecany jest także w lekkich stanach niewydolności układu pokarmowego.

Należy jednak pamiętać, że ważne jest zachowanie umiaru w przyjmowaniu miodu, nie powinien też zastępować leczenia, a jedynie je wspomagać. Miód nie powinien być spożywany przez dzieci do pierwszego roku życia z powodu ryzyka wystąpienia botulizmu dziecięcego (ze względu na nieustabilizowaną jeszcze florę bakteryjną w jelitach). Ostrożnie powinny też podchodzić do miodu osoby chorujące na cukrzycę, a także osoby mające alergię na miód i produkty pszczele.

Mleczko pszczele to produkt wydzielany przez gruczoły gardzielowe pszczół robotnic, to właśnie nim żywi się matka pszczela oraz larwy pszczół robotnic oraz trutni. Ma konsystencję gęstej śmietany, jest koloru białego z perłowym odcieniem, posiada specyficzny, lekko kwaśny smak. Mleczko pszczele zawiera: białka, aminokwasy, cukry, lipidy, dużą ilość witamin (B1, B6, PP, B3, B12, H, M, E, K, A, C), związki mineralne, czynniki antybiotyczne, inne związki odgrywające istotną rolę w żywych organizmach, jak: enzymy, inhibimy, kwasy organiczne, sterole, barwniki, jak również szereg substancji hormonalnych.

Mleczko pszczele ma właściwości antybiotyczne, wzmacniające organizm i zwiększające jego odporność, obniża poziom cholesterolu, może być stosowane w schorzeniach sercowo-naczyniowych, przewodu pokarmowego, w schorzeniach oczu i skóry. Mleczko pszczele wraz z miodem należy do najbardziej znanych afrodyzjaków, oba były od wieków stosowane w Chinach i w krajach Dalekiego Wschodu.

Pszczeli pyłek kwiatowy jest zbierany przez pszczoły z kwiatów, mieszany z niewielką ilością śliny lub nektarem, formowany w kuleczki i przenoszony na odnóżach. Pyłek zawiera liczne aminokwasy, witaminy, biopierwiastki i enzymy wspomagające pracę całego organizmu, jest też produktem pszczelim najbardziej bogatym w białko.

Pyłek z obnóży pszczelich spożywany przez człowieka podnosi sprawność fizyczną, poprawia koncentrację oraz odporność organizmu na infekcje, ma działanie regenerujące, żółciopędne, przeciwzapalne, przeciwobrzękowe i antybiotyczne, ponadto wpływa na metabolizm tłuszczów, obniża poziom frakcji LDL cholesterolu we krwi, dzięki czemu działa przeciwmiażdżycowo.

Pierzga (chlebek pszczeli) powstaje w wyniku wzbogacenia przez pszczoły pyłków kwiatowych miodem, inhibinami, enzymami trawiennymi i kwasami organicznymi oraz witaminami B, E i K. Jest naturalnym pokarmem dla pszczół, przechowywanym w plastrach miodu poddanym procesowi fermentacji mlekowej. Pierzga jest łatwiej przyswajalna od pyłku, podlegając przemianom w ulu, zostaje wzbogacona w cenne składniki odżywcze, co sprawia, że jest jednym z najbardziej bogatych w składniki odżywcze produktem pszczelim.

Pierzga ma najwyższe właściwości przeciwutleniające spośród wszystkich produktów pszczelich, ma też właściwości bakteriobójcze i immunostymulujące. Leczniczo stosowana jest jako element wspomagający terapię podstawową m.in. w przewlekłym zapaleniu wątroby, przewlekłym zapaleniu migdałków, schorzeniach kardiologicznych czy niedokrwistości z niedoboru żelaza.

Propolis (kit pszczeli) to lepka substancja o barwie brunatnej, zielonkawej, pomarańczowej – w zależności od jego roślinnego pochodzenia, powstaje w wyniku połączenia wydzielin z gruczołów pszczelich z żywicą roślin. Rozpuszcza się częściowo w spirytusie, eterze, acetonie i innych rozpuszczalnikach organicznych. Jest materiałem budulcowym o właściwościach antybakteryjnych, pszczoły używają go do dezynfekcji ula i uszczelniania go.

Propolis zawiera w składzie dużą ilość związków fenolowych, charakteryzuje się silnymi właściwościami antybiotycznymi i przeciwzapalnymi, z tego też powodu od dawna używany jest w medycynie ludowej do leczenia trudno gojących się ran czy bólów głowy. Nazywany jest królem naturalnych antybiotyków.

Znany był już starożytnym Grekom, na co wskazuje jego nazwa (propolis jest pochodzenia greckiego i oznacza dosłownie „przedmurze miasta”). Propolis może być stosowany w przypadku chorób układu oddechowego, pokarmowego, moczowo-płciowego, w leczeniu błon śluzowych jamy ustnej i dziąseł, a także przy chorobach i ranach skórnych. Ma działanie regenerujące i znieczulające.

Jad pszczeli produkują pszczoły robotnice i matki w gruczołach jadowych, które mieszczą się w tylnej części odwłoka. Służy pszczołom do samoobrony oraz ochrony gniazda. Głównym składnikiem jadu pszczelego jest polipeptyd melityna – związek ten wykazuje szerokie działanie antybakteryjne.

Oczywiście, jad pszczeli jest niebezpieczny dla organizmu człowieka, choć można go wykorzystać w celach leczniczych w niektórych jednostkach chorobowych. W medycynie tradycyjnej wydzielina gruczołów jadowych pszczoły miodnej była cennym lekiem w chorobie reumatoidalnej stawów. Stosowany może być też w chorobach obwodowego układu nerwowego, układu krążenia, układu mięśniowego oddechowego, moczowego oraz przy chorobach skóry.

Jad pszczeli może być szczególnie niebezpieczny dla osób uczulonych, osób cierpiących na niektóre choroby oraz kobiet w ciąży. Pszczelarze są z reguły uodpornieni na jad, przy czym uodpornienie to może być dziedziczne lub nabyte.

Wosk pszczeli jest wydzieliną gruczołów woskowych pszczół robotnic, tzw. woszczarek w procesie „wypacania”, służy do budowy gniazda oraz zabezpieczania dojrzałego miodu. Z chemicznego punktu widzenia wosk jest mieszaniną kwasów organicznych oraz innych pochodnych węglowodorów takich jak np. estry kwasu octowego czy walerianowego.

Od starożytności ludzie wykorzystują wosk jako źródło paliwa w świecach, w średniowiecznej Europie świece z wosku pszczelego były używane do oświetlenia pomieszczeń oraz przez osoby duchowne podczas liturgii. Współcześnie wiele gałęzi przemysłu wykorzystuje wosk, przemysł kosmetyczny wykorzystuje wosk do produkcji kremów, pomadek do ust, kredek i szminek, farmaceutyczny wykorzystuje wosk do wyrobu maści i plastrów.

Miód jako alergen

Pomimo iż miód i produkty pszczele nie są wskazane w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności jako alergeny to jednak produkty pszczele mogą uczulać. Oprócz przeważających ilości pyłku roślin owadopylnych często w produktach pszczelich notowany jest pyłek roślin wiatropylnych, który może być przyczyną objawów alergii. Najczęściej dostaje się on do miodu wraz ze spadzią występującą na liściach roślin (lipa, klon, dąb, świerk, jodła, modrzew), do której łatwo się przykleja. Pyłek roślin wiatropylnych spotykany jest w miodach bardzo często, zalicza się do m.in. pyłek dębu, wiązu, topoli, babki, bylicy, traw, turzyc, orzecha włoskiego, brzozy i komosy. Alergia na miód stanowi rzadkie zjawisko i występuje zwykle u osób uczulonych na składniki pożywienia, pyłek roślinny i jad pszczeli. W większości przypadków jej powodem jest białko pyłku kwiatowego, rzadziej białko pszczół. Alergie na miód często wywoływane są przez ziarna pyłku roślin z rodziny Compositae (słonecznika, bylicy, złocienia, mniszka, nawłoci, ambrozji), rzadziej – pyłki traw (tymotki) i drzew (brzozy, leszczyny, oliwki).

Miód i produkty pszczele podlegają przepisom odnoszącym się do jakości żywności, etykiety muszą być oznakowane zgodnie z obowiązującymi przepisami. Oferujemy pomoc w zakresie weryfikacji etykiet.

Źródła:

  • Jagiełło J., Kołeczek E., Horochowska M., Zdrojewicz Z., Głowaczewska A., Bursztynowe źródło zdrowia – zastosowanie miodu we współczesnej medycynie, Med Rodz 2018; 21(1): 64-69
  • Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 maja 2015 r. w sprawie szczegółowych wymagań w zakresie jakości handlowej miodu
  • Honey through time, https://beelixir.fr/fr/blogs/mad-blog/honey-through-time
  • Towaroznawstwo żywności przetworzonej z elementami technologii, praca zbiorowa pod red. F. Świderskiego i B. Waszkiewicz-Robak, Warszawa, 2010
  • Kałużny E., Pszczela apteczka, Wytwórnia Leków Naturalnych Apiherbia; Leszno 2003
  • Kruczek A., Stacewicz A., Puc M., Pyłek kwiatowy w produktach pszczelich Alergoprofil 2015, Vol. 11, Nr 2, 41-44
  • Majewska E., Kowalska J., Drużyńska B., Wołosiak R., Derewiaka D., Ciecierska M., Wartość odżywcza i antyoksydacyjna produktów pszczelich, Bromat. Chem. Toksykol. – XLIX, 2016, 3, str. 360 – 364
  • Kruszewski M. A., Naumowicz M., Znaczenie pszczoły miodnej (Apis mellifera) i produktów pszczelich w życiu człowieka, Edukacja Biologiczna I Środowiskowa 4/2017
  • Adam Kuciński, Bartnictwo, a uprzywilejowanie ludności w puszczach północnego Mazowsza (XIII–XVIII wiek), Studia Podlaskie, tom XXV, Białystok, 2017
  • Blank-Weissenberg, Stefan, 1937. Barcie i kłody w Polsce [online]. 1937. Min. Roln. i R. R. [Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych]. [dostęp:  18 sierpień 2020]. Dostępny w Internecie: http://rcin.org.pl/Content/11406/WA308_7998_II6416_BARCIE-I-KLODY.pdf

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.